Η άγνωστη ιστορία της λεσβιακής κοινότητας της Ερεσού ταξιδεύει στον κόσμο
Η Τζέλη Χατζηδημητρίου, η «Λεσβία» και η δύναμη των γυναικών να δημιουργούν τόπους ελευθερίας, μνήμης και συνύπαρξης
Υπάρχουν ιστορίες που δεν χάνονται επειδή δεν υπήρξαν. Χάνονται επειδή κανείς δεν φρόντισε να τις καταγράψει.
Ιστορίες γυναικών που αναζήτησαν έναν τόπο όπου θα μπορούσαν να ζήσουν ελεύθερα. Που ταξίδεψαν, συναντήθηκαν, ερωτεύτηκαν, συγκρούστηκαν, διεκδίκησαν και δημιούργησαν κοινότητες. Ιστορίες που δεν μπήκαν στα σχολικά βιβλία, δεν αναγνωρίστηκαν ως μέρος της επίσημης Ιστορίας και για πολλά χρόνια έμεναν στο περιθώριο της δημόσιας αφήγησης.
Μία τέτοια ιστορία διασώζει η Τζέλη Χατζηδημητρίου μέσα από το πολυβραβευμένο ντοκιμαντέρ «Λεσβία»: την ιστορία της λεσβιακής κοινότητας της Ερεσού, αλλά και της σταδιακής, σύνθετης συνύπαρξής της με την τοπική κοινωνία.
Η συζήτησή μας, που μπορείς να ακούσεις ολόκληρη στο υλικό της κοινότητας ΚΑΤΙ ΓΙΑ ΜΑΣ δεν αφορούσε μόνο την εντυπωσιακή διεθνή διαδρομή μιας ταινίας που ταξίδεψε σε περίπου 180 φεστιβάλ και απέσπασε 18 βραβεία. Αφορούσε κάτι βαθύτερο: το δικαίωμα των ανθρώπων να αφηγούνται οι ίδιοι και οι ίδιες την ιστορία τους. Να μη μένουν αόρατοι. Να μη χρειάζεται κάθε γενιά να ξεκινά από το μηδέν.
Καλώς ήρθες στην κοινότητα «Κάτι για μας» – έναν χώρο για γυναίκες και θηλυκότητες που στηρίζουμε, ενδυναμώνουμε και εμπνέουμε η μία την άλλη. Καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, ανεξάρτητα από την υπηρεσία ενδυνάμωσης που θα διαλέξεις, δημιουργούμε έναν κοινό τόπο αυτογνωσίας, αποδοχής και ενδυνάμωσης. Σε αυτό το ταξίδι, κάθε φορά, μία προσκεκλημένη ομιλήτρια, μοιράζεται μαζί μας τις προκλήσεις και τις αποφάσεις που την πήγαν μπροστά, ανοίγοντας το δικό της προσωπικό κεφάλαιο δύναμης και εξέλιξη
Η ανάγκη να υπάρχει κάπου ένας ασφαλής τόπος
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, γυναίκες από διαφορετικές χώρες άρχισαν να φτάνουν στην Ερεσό, στον τόπο όπου γεννήθηκε η Σαπφώ. Δεν αναζητούσαν μόνο έναν όμορφο προορισμό διακοπών. Αναζητούσαν έναν χώρο στον οποίο θα μπορούσαν να υπάρχουν χωρίς να κρύβονται.
«Τα πράγματα ήταν τόσο δύσκολα, που χρειαζόσουν την Ερεσό. Ήταν το μόνο μέρος όπου υπήρχε ασφάλεια, ελευθερία και χώρος για να διεκδικήσουμε», είπε η Τζέλη Χατζηδημητρίου.
Σήμερα, αρκετές κατακτήσεις γύρω από τα ανθρώπινα και ατομικά δικαιώματα μπορεί να μοιάζουν αυτονόητες. Δεν είναι. Είναι το αποτέλεσμα αγώνων, προσωπικού κόστους, συλλογικής διεκδίκησης και επιμονής. Η Τζέλη υπενθύμισε, για παράδειγμα, ότι μέχρι το 1992 η ομοφυλοφιλία παρέμενε ποινικοποιημένη στην Ιρλανδία.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ερεσός δεν ήταν απλώς ένα παραθαλάσσιο χωριό. Ήταν ένας αναγκαίος τόπος. Ένας τόπος στον οποίο γυναίκες με ισχυρή φεμινιστική συνείδηση μπορούσαν να συναντηθούν, να αισθανθούν ασφαλείς και να διεκδικήσουν χώρο στη ζωή και στον κόσμο.
Η ανάγκη για έναν ασφαλή τόπο δεν αφορά, όμως, μόνο τη γεωγραφία. Αφορά και τις σχέσεις μας. Τις κοινότητές μας. Τους χώρους εργασίας, τις παρέες και τις οικογένειές μας. Αφορά εκείνα τα περιβάλλοντα στα οποία δεν χρειάζεται να μικραίνουμε, να απολογούμαστε ή να αποκρύπτουμε κομμάτια του εαυτού μας για να γίνουμε αποδεκτές.
Και εδώ βρίσκεται ένα ερώτημα που μας αφορά: Έχουμε στη ζωή μας έναν χώρο όπου μπορούμε να υπάρχουμε όπως είμαστε; Και, εξίσου σημαντικό, συμβάλλουμε κι εμείς στη δημιουργία τέτοιων χώρων για τις άλλες και τους άλλους;
Η συνύπαρξη δεν είναι μια εξιδανικευμένη ιστορία
Η σχέση της λεσβιακής κοινότητας με την τοπική κοινωνία της Ερεσού δεν ήταν πάντοτε εύκολη. Υπήρξαν καχυποψία, στερεότυπα, φόβος και αντιδράσεις. Με τα χρόνια, όμως, η καθημερινή επαφή δημιούργησε φιλίες, δεσμούς και νέους τρόπους αμοιβαίας αναγνώρισης.
Η Τζέλη Χατζηδημητρίου δεν παρουσιάζει αυτή την εξέλιξη ως μια γραμμική πορεία από την προκατάληψη στην πλήρη αποδοχή.
«Δεν είναι ότι όλοι μας αποδέχονται. Μερικοί μας ανέχονται, μερικοί μας μισούν. Σε γενικές γραμμές, όμως, καταφέρνουμε να συνυπάρχουμε, να νοιαζόμαστε και να φροντίζουμε τον τόπο μαζί».
Η διάκριση έχει σημασία. Η ανοχή δεν ταυτίζεται με την αποδοχή και η συνύπαρξη δεν σημαίνει ότι έχουν εξαφανιστεί οι συγκρούσεις ή οι ανισότητες. Σημαίνει, όμως, ότι διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να δημιουργήσουν σχέσεις, να μετακινηθούν από τις αρχικές τους βεβαιότητες και να αναλάβουν από κοινού τη φροντίδα ενός τόπου.
Για να αφηγηθεί αυτή τη σύνθετη ιστορία, η δημιουργός δεν μίλησε μόνο με γυναίκες της λεσβιακής κοινότητας. Έδωσε χώρο και στις φωνές των κατοίκων της Ερεσού.
«Δεν μπορούσα να πάρω συνεντεύξεις μόνο από τις γυναίκες. Έπρεπε να ακούσω και τους ντόπιους, γιατί έχουν δικαίωμα να πουν τη δική τους άποψη. Είναι ο τόπος τους».
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου τεκμηριωμένες ή ότι πρέπει να σχετικοποιούνται οι διακρίσεις. Σημαίνει ότι, όταν θέλουμε να καταλάβουμε μια κοινωνική πραγματικότητα, χρειάζεται να δούμε τη συνθετότητά της: τις σχέσεις εξουσίας, τις αντιστάσεις, τις συγκρούσεις, αλλά και τις μετατοπίσεις που συντελούνται μέσα στον χρόνο.
Ποια πρόσωπα χωρούν στην Ιστορία;
«Δεν υπάρχει λεσβιακή ούτε queer ιστορία καταγεγραμμένη. Αλλά και η επίσημη ιστορία λέγεται συνήθως από μία πλευρά», ανέφερε η Τζέλη.
Η παρατήρησή της δεν αφορά μόνο τη συγκεκριμένη κοινότητα. Μας καλεί να αναρωτηθούμε ποιων οι ζωές θεωρούνται αρκετά σημαντικές για να καταγραφούν και ποιων παραμένουν στο περιθώριο.
Για αιώνες, η ιστορία των γυναικών βρισκόταν συχνά κρυμμένη μέσα σε επιστολές, ημερολόγια, οικογενειακές αφηγήσεις και προφορικές μαρτυρίες. Η φροντίδα, η εργασία στο σπίτι, οι φιλίες, οι έρωτες, οι αντιστάσεις και οι καθημερινές τους διεκδικήσεις αντιμετωπίζονταν ως ιδιωτικές υποθέσεις και όχι ως κομμάτι της Ιστορίας.
Αλλά το προσωπικό δεν είναι αποκομμένο από το κοινωνικό. Οι ζωές μας διαμορφώνονται από την εποχή, την κοινωνική τάξη, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, τον τόπο όπου γεννηθήκαμε, τις οικονομικές δυνατότητες και τα δικαιώματα που μας αναγνωρίζονται ή μας στερούνται.
Γι’ αυτό έχει σημασία να κρατάμε τις ιστορίες μας. Όχι επειδή κάθε προσωπική εμπειρία πρέπει να δημοσιοποιείται, αλλά επειδή έχουμε δικαίωμα να μην αφήνουμε άλλους να αφηγούνται τη ζωή μας αντί για εμάς.
«Απαθανατίζω σημαίνει σώζω από τον θάνατο»
Η ανάγκη διάσωσης της μνήμης διατρέχει ολόκληρο το έργο της Τζέλης Χατζηδημητρίου. Από τις ιαματικές πηγές και τα παλιά καφενεία της Λέσβου μέχρι την αγροτική αρχιτεκτονική, τα τοπία και τη λεσβιακή κοινότητα της Ερεσού, στρέφει τον φακό της σε όσα βρίσκονται στο μεταίχμιο της αλλαγής και της απώλειας.
Στο λεύκωμα «39 καφενεία και ένα κουρείο», που κυκλοφόρησε το 1996, φωτογράφισε έναν κόσμο ο οποίος ήδη υποχωρούσε. Μέσα σε έναν χρόνο, όπως ανέφερε, τα μισά από τα καφενεία που είχε καταγράψει είχαν κλείσει.
«Μέσα μου ενεργοποιείται μια διαίσθηση. Βλέπω τα πράγματα που βρίσκονται στο μεταίχμιο της αλλαγής τους. Σε όλη αυτή τη δουλειά υπάρχει η έννοια της λέξης “απαθανατίζω”, δηλαδή σώζω από τον θάνατο».
Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε κάθε αλλαγή. Ούτε χρειάζεται να εξιδανικεύουμε το παρελθόν. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίζουμε τι χάνεται μαζί με ένα κτίριο, ένα καφενείο, μια κοινότητα ή έναν τρόπο ζωής. Γιατί δεν χάνεται μόνο η υλική τους μορφή. Χάνονται οι σχέσεις, οι γνώσεις, οι μνήμες και οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι έμαθαν να κατοικούν τον κόσμο.
Η επιτυχία ως σχέση
Παρά τα βραβεία, τις διεθνείς προβολές και τη δημοσιότητα, η Τζέλη Χατζηδημητρίου δεν μετρά την επιτυχία της «Λεσβίας» μόνο μέσα από τις διακρίσεις.
Μίλησε για μια ηλικιωμένη γυναίκα στην Ερεσό, την οποία δεν θεωρούσε ιδιαίτερα ανοιχτή απέναντι στη λεσβιακή κοινότητα. Αφού είδε την ταινία, η στάση της άλλαξε. Άρχισε να τη χαιρετά εγκάρδια κάθε φορά που τη συναντούσε.
«Αυτό είναι επιτυχία για μένα. Οι άλλες επιτυχίες έρχονται και παρέρχονται. Πήρες ένα βραβείο, έγραψε ο “Guardian” και μετά από τρεις ημέρες σε έχουν ξεχάσει. Η επιτυχία είναι οι σχέσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους και η σχέση που έχεις με τον εαυτό σου».
Η φράση αυτή δεν ακυρώνει την αξία της δημόσιας αναγνώρισης. Μας καλεί, όμως, να μην τη συγχέουμε με τη συνολική αξία ενός έργου ή μιας ζωής.
Τι μένει όταν περάσει η πρόσκαιρη προβολή; Ποιες σχέσεις δημιουργήσαμε; Ποιους ανθρώπους βοηθήσαμε να δουν κάτι διαφορετικά; Πώς σταθήκαμε απέναντι σε όσα πιστεύουμε; Και ποια σχέση οικοδομήσαμε με τον εαυτό μας μέσα από αυτή τη διαδρομή;
Να μη χρειάζεται κάθε γενιά να ξεκινά από την αρχή
Μετά τις προβολές της «Λεσβίας», νεαρές γυναίκες πλησίαζαν τη δημιουργό συγκινημένες. Της έλεγαν ότι η ύπαρξη της Ερεσού τούς έδινε ελπίδα: τη γνώση ότι υπάρχει κάπου ένας τόπος όπου θα μπορούσαν να αισθανθούν ασφαλείς. Queer, non-binary και trans άτομα την ευχαριστούσαν επειδή κράτησε ζωντανή μια ιστορία που αισθάνονταν και δική τους.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα δώρα της καταγραφής. Επιτρέπει στις νεότερες γενιές να γνωρίζουν ότι δεν είναι μόνες. Ότι άνθρωποι πριν από εκείνες διεκδίκησαν, φοβήθηκαν, δημιούργησαν κοινότητες και άνοιξαν δρόμους.
Η γνώση αυτής της συνέχειας δεν εξαφανίζει τις σημερινές δυσκολίες. Δημιουργεί, όμως, ρίζες. Και οι ρίζες δεν υπάρχουν για να μας κρατούν ακίνητες. Υπάρχουν και για να μας επιτρέπουν να προχωράμε χωρίς να ξεχνάμε από πού ξεκινήσαμε.
Η ιστορία της Ερεσού μάς θυμίζει ότι οι ασφαλείς χώροι δεν εμφανίζονται από μόνοι τους. Δημιουργούνται από ανθρώπους που αποφασίζουν να συναντηθούν, να μιλήσουν, να διεκδικήσουν και να φροντίσουν ο ένας τον άλλον. Και η ιστορία της Τζέλης Χατζηδημητρίου μάς θυμίζει ότι, αν δεν κρατήσουμε εμείς τις μνήμες μας, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθούν ή να αφηγηθούν χωρίς εμάς.
Ίσως, λοιπόν, αξίζει να αναρωτηθούμε:
Ποια ιστορία της ζωής μας δεν έχουμε ακόμη αφηγηθεί;
Ποια γυναίκα της οικογένειας ή της κοινότητάς μας θα θέλαμε να ακούσουμε πριν χαθεί η δική της μαρτυρία;
Ποιον τόπο, ποια σχέση ή ποια συλλογική εμπειρία θεωρούμε τόσο δεδομένη, ώστε δεν βλέπουμε ότι αλλάζει;
Και τι θα θέλαμε να κρατήσουμε ζωντανό — όχι για να μείνουμε προσκολλημένες στο παρελθόν, αλλά για να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε ένα πιο ελεύθερο και συμπεριληπτικό μέλλον;
Μπορείς να ακούσεις όλο το podcast με εγγραφή στην κοινότητα ΚΑΤΙ ΓΙΑ ΜΑΣ (δες παρακάτω)
Καλώς ήρθες στην κοινότητα «Κάτι για μας» – έναν χώρο για γυναίκες και θηλυκότητες που στηρίζουμε, ενδυναμώνουμε και εμπνέουμε η μία την άλλη. Καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, ανεξάρτητα από την υπηρεσία ενδυνάμωσης που θα διαλέξεις, δημιουργούμε έναν κοινό τόπο αυτογνωσίας, αποδοχής και ενδυνάμωσης. Σε αυτό το ταξίδι, κάθε φορά, μία προσκεκλημένη ομιλήτρια, μοιράζεται μαζί μας τις προκλήσεις και τις αποφάσεις που την πήγαν μπροστά, ανοίγοντας το δικό της προσωπικό κεφάλαιο δύναμης και εξέλιξη
