Τι κάνουμε για τον ψηφιακό εθισμό;
Η συζήτηση για την απαγόρευση της πρόσβασης των παιδιών και των εφήβων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αφορά μόνο το πόσες ώρες περνούν μπροστά σε μια οθόνη. Ανοίγει ένα πολύ ευρύτερο ζήτημα: ποιος ευθύνεται για τον ψηφιακό εθισμό; Τα ίδια τα παιδιά, οι γονείς, το κράτος ή οι πλατφόρμες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να κρατούν τον χρήστη διαρκώς συνδεδεμένο;
Η Μαντώ Ραχωβίτσα, καθηγήτρια Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο του Nottingham, μίλησε για όλα αυτά σε μια συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της κοινότητας «Κάτι για μας». Με αφετηρία το σχέδιο περιορισμού της πρόσβασης ανηλίκων σε πλατφόρμες όπως το Instagram, το Facebook, το TikTok και το Snapchat, έθεσε κρίσιμα ερωτήματα γύρω από τα δικαιώματα των παιδιών, την ιδιωτικότητα, τη γονεϊκή ευθύνη και το επιχειρηματικό μοντέλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Η απαγόρευση δεν είναι μια ουδέτερη λύση
Η πρόταση για αποκλεισμό των παιδιών κάτω των 15 ετών παρουσιάζεται συχνά ως μια καθαρή και αποφασιστική απάντηση στους κινδύνους του διαδικτύου. Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή της προϋποθέτει ότι οι πλατφόρμες θα μπορούν να επαληθεύουν την ηλικία κάθε χρήστη.
Αυτό δημιουργεί νέα ερωτήματα. Ποια προσωπικά δεδομένα θα πρέπει να δίνουμε για να αποδείξουμε την ηλικία μας; Ποιος θα τα διαχειρίζεται; Πόσο ασφαλή θα είναι; Και τι σημαίνει ένας οριζόντιος αποκλεισμός για το δικαίωμα των παιδιών και των εφήβων στην έκφραση, την επικοινωνία και την πρόσβαση στην πληροφορία;
Όπως επισήμανε η Μαντώ Ραχωβίτσα, τα παιδιά δεν αποτελούν μια ενιαία και ομοιογενή κατηγορία. Ένα παιδί δέκα ετών δεν έχει τις ίδιες ανάγκες, τις ίδιες δυνατότητες κατανόησης και την ίδια αυτονομία με έναν έφηβο δεκατεσσάρων ετών. Τα παιδιά δεν είναι απλώς πρόσωπα που χρειάζονται προστασία· είναι και αυτόνομες οντότητες με δικά τους ανθρώπινα δικαιώματα.
Γιατί δεν μιλάμε περισσότερο για τις ίδιες τις πλατφόρμες;
Η συζήτηση γίνεται συχνά με τέτοιον τρόπο, ώστε η ευθύνη να επιστρέφει στα παιδιά και στις οικογένειές τους: πόσες ώρες επιτρέπουμε στο κινητό, αν θέτουμε όρια, αν ελέγχουμε τι βλέπουν, αν είμαστε αρκετά παρούσες και παρόντες.
Όλα αυτά έχουν σημασία. Δεν πρέπει, όμως, να μας κάνουν να ξεχνάμε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν ουδέτερους χώρους επικοινωνίας. Είναι επιχειρήσεις που βασίζουν την κερδοφορία τους στην προσοχή μας.
Οι αλγόριθμοι καταγράφουν τα ψηφιακά μας ίχνη, δημιουργούν εξατομικευμένα προφίλ και επιλέγουν το περιεχόμενο που έχει περισσότερες πιθανότητες να μας κρατήσει στην οθόνη. Δεν μας δείχνουν απλώς όσα ήδη μας ενδιαφέρουν. Μαθαίνουν τι μας συγκινεί, τι μας ανησυχεί, τι μας προκαλεί φόβο ή ανασφάλεια και προσαρμόζουν αναλόγως όσα βλέπουμε.
Για ένα παιδί ή έναν έφηβο, αυτή η λειτουργία μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα. Μια αναζήτηση για την ακμή, το βάρος, την εμφάνιση ή το αδυνάτισμα μπορεί να οδηγήσει σε μια συνεχή ροή περιεχομένου γύρω από το «ιδανικό» σώμα, τις δίαιτες και την αυτοβελτίωση. Ο αλγόριθμος δεν γνωρίζει τις συναισθηματικές συνέπειες. Γνωρίζει, όμως, ποιο περιεχόμενο κρατά τον χρήστη περισσότερο συνδεδεμένο.
Για τα κορίτσια, η πίεση αυτή συναντά ένα ήδη φορτισμένο κοινωνικό περιβάλλον. Η αξία τους εξακολουθεί να συνδέεται έντονα με την εμφάνιση, το βάρος, τη δημοφιλία και την αποδοχή των άλλων. Τα social media δεν δημιουργούν από το μηδέν αυτά τα πρότυπα, αλλά μπορούν να τα ενισχύσουν, να τα επαναλαμβάνουν αδιάκοπα και να τα παρουσιάζουν ως προσωπική αποτυχία: αν δεν μοιάζεις με όσα βλέπεις, υποτίθεται ότι δεν προσπάθησες αρκετά.
Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, γνωστός ως Digital Services Act, προβλέπει ήδη σημαντικές υποχρεώσεις για τις πολύ μεγάλες πλατφόρμες. Το ερώτημα που τίθεται είναι γιατί η δημόσια συζήτηση στρέφεται τόσο γρήγορα προς την απαγόρευση, αντί να επιμένει στην αυστηρή εφαρμογή των κανόνων απέναντι στις ίδιες τις εταιρείες.
Ολόκληρη η συζήτηση με τη Μαντώ Ραχωβίτσα είναι διαθέσιμη στην κοινότητα «Κάτι για μας», μαζί με δεκάδες ακόμη ομιλίες και συζητήσεις γύρω από τη ζωή των γυναικών, τις σχέσεις, την οικογένεια, την υγεία, την εργασία, την τεχνολογία και την προσωπική μας εξέλιξη. Κάνε εγγραφή για να έχεις πρόσβαση σε όλες:
Καλώς ήρθες στην κοινότητα «Κάτι για μας» – έναν χώρο για γυναίκες και θηλυκότητες που στηρίζουμε, ενδυναμώνουμε και εμπνέουμε η μία την άλλη. Καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, ανεξάρτητα από την υπηρεσία ενδυνάμωσης που θα διαλέξεις, δημιουργούμε έναν κοινό τόπο αυτογνωσίας, αποδοχής και ενδυνάμωσης. Σε αυτό το ταξίδι, κάθε φορά, μία προσκεκλημένη ομιλήτρια, μοιράζεται μαζί μας τις προκλήσεις και τις αποφάσεις που την πήγαν μπροστά, ανοίγοντας το δικό της προσωπικό κεφάλαιο δύναμης και εξέλιξη
